Dialog w prozie po polsku

Dialog czyta się szybciej niż opis, a wzrok sam skacze do linijek zaczynających się od myślnika. To także miejsce, w którym redaktor najszybciej pozna, czy autor zna polską typografię — bo nasze zasady różnią się od angielskich w kilku drobiazgach, które łatwo przeoczyć.

Dobra wiadomość: większość z nich Akapitly poprawia jednym kliknięciem (przycisk „Formatuj"). Gorsza: warto wiedzieć, co właściwie poprawia — choćby po to, żeby pisać od razu dobrze.

Myślnik dialogowy to półpauza

Polszczyzna ma trzy poziome kreski i łatwo je pomylić. Dywiz „-" jest najkrótszy i łączy wyrazy (biało-czerwony). Półpauza „–" jest średnia i to ona otwiera wypowiedź w dialogu. Pauza „—", najdłuższa, w polskiej prozie pojawia się rzadko; w roli myślnika dialogowego to raczej nawyk przeniesiony z angielskiego.

Wypowiedź zaczyna się więc od półpauzy ze spacją, w nowej linii:

– Wrócę przed nocą.

Klawiatura sama wstawia dywiz, więc bez poprawki w tekście zostają krótkie kreski.

Didaskalia, czyli kiedy wtrąca się narrator

Najwięcej zasad — i najwięcej błędów — kryje się w didaskaliach, czyli słowach narratora przy wypowiedzi („powiedział", „odparła", „mruknął"). Oddziela się je półpauzą ze spacjami z obu stron, a czasownik mówienia piszesz małą literą:

– Wrócę przed nocą – powiedział i sięgnął po płaszcz.

Mała litera nie jest przypadkiem. Didaskalia gramatycznie doklejają się do wypowiedzi, a nie zaczynają nowego zdania — dlatego dzieje się też rzecz, która zaskakuje najczęściej. Jeśli wypowiedź kończyła się kropką, kropka znika:

błędnie: „– Wrócę. – powiedział." → poprawnie: „– Wrócę – powiedział."

Inaczej jest po znaku zapytania i wykrzykniku — te zostają na miejscu, a czasownik i tak idzie małą literą:

– Wrócisz? – zapytała.

Gdy wypowiedź biegnie dalej

Po wtrąceniu narratora wypowiedź może się toczyć dalej albo zacząć od nowa — i to Ty decydujesz, którędy. Jeśli to wciąż jedno zdanie, wracasz do małej litery i znów do półpauzy:

– Wrócę – powiedział – ale nie obiecuję kiedy.

Jeśli po didaskaliach zaczyna się nowe zdanie, stawiasz po nich kropkę, a kolejne zdanie otwierasz wielką literą:

– Wrócę – powiedział. – Poczekaj na mnie.

To rozróżnienie — jedno zdanie czy dwa — jest decyzją autora, więc tu „Formatuj" nie zgaduje za Ciebie. Spacje i półpauzy wokół wtrącenia ustawi jednak poprawnie.

Cudzysłowy — polskie „ " i kropka po nich

Cudzysłów w polskiej prozie ma kształt „ " (dolny na początku, górny na końcu), nie prosty " ". Używasz go do myśli bohatera, cytatów, tytułów i ironii — ale nie do dialogu, bo od tego jest półpauza. Cudzysłów wewnątrz cudzysłowu zapisujesz znakiem »francuskim« albo ‚pojedynczym'.

Druga różnica wobec angielskiego bywa zdradliwa: kropkę i przecinek stawiasz po cudzysłowie zamykającym, nie przed nim.

Powiedziała tylko „dobrze".

Kto czyta dużo po angielsku, odruchowo wciąga kropkę do środka — w polskim to błąd.

Myśli bohatera

Myśli zapisuje się kursywą albo w cudzysłowie „ ". Obie konwencje są poprawne; wybierz jedną i trzymaj się jej w całej książce, żeby czytelnik nie musiał się zastanawiać, czy bohater coś pomyślał, czy powiedział na głos.

Wielokropek i kilka drobiazgów

W dialogu wielokropek przydaje się na zawieszony głos albo urwane zdanie — i powinien być jednym znakiem „…", a nie trzema osobnymi kropkami.

– Chciałem tylko…

Najczęstsze błędy

• dywiz „-" zamiast półpauzy „–" na początku wypowiedzi;
• pauza „—" w roli myślnika dialogowego (nawyk z angielskiego);
• cudzysłowy proste " " zamiast polskich „ ";
• kropka przed cudzysłowem zamykającym zamiast po nim;
• wielka litera w czasowniku mówienia („– Idę. – Powiedział.");
• spacja przed półpauzą na początku linii dialogu;
• mieszanie konwencji zapisu myśli w jednej książce.

Większość z tej listy zniknie po jednym kliknięciu „Formatuj". Reszta — wielkie litery i decyzja, gdzie kończy się zdanie — zostaje po Twojej stronie, bo to już sens, nie interpunkcja.

O składaniu całości w gotowy plik przeczytasz w tekście jak przygotować maszynopis do wydawnictwa, a o tym, jak nie pisać jak bot — w Detoksie AI.